i m'profiterai ëd toa esistensa, ëd toa atension, ëd mia esistensa, ëd mia atension e ëd sta mia lettera për svilupé ij fondament ëd mia "TEORÌA DL'UTILITÀ SOCIAL". I sai nen s'a sia granché com teorìa, ëdcò përchè a l'é pì che d'àutr quaicòs ch'a m'é vnùit an ment ùltimament për soplì a l'orend veuid concetual an mi da sempe esistent, dàit ch'i l'hai sempe arfudà ij precossèt precheuit an sël fonsionament ëd l'esse uman e afin ch'a son ancheuj-dì parèj ëd mòda an tùit ij servej.
I premëtto che quand i parlo d'"utilità" e ëd "social" i-m riferisso assolutament nen a quaicòs tipo valor ch'a devo esse positiv o negativ o tùit doi. I intendrai sempe le paròle "utilità" e "social" për sò asétich significà técnich, sensa cole aceression ch'a coinvolvo un giudissi con le cui usualment a ven trasfigurà sò pur significà. A l'é sòn ël prim precossèt ch'i dovoma abolì, s'i veuloma capine quaicòs ëd l'esse uman. Che quaicòs a sia ùtil a significa nen ch'a sia bon-a o giusta. A significa ch'a l'é ùtil an sens fonsional e basta.
Sòn premëttù, passoma al dunque e dantorn.
A l'é nen sert na mia invension che l'esse uman a sia n'animal social, visadì ch'a l'abia da manca ëd tësse relassion sociaj. Lòn ch'mi i sostn-o a l'é che l'esse uman a sia esclusivament n'animal social, visadì ch'a peula nen esiste se nen an fonsion ëd quaidun o quaicòs estern a sé. Tùit ij nòstri pì comun giudissi an sj'esse uman, bon, cativ, egoista, altruista, ecc., a son categorìe falà, fondà an sl'erònio precossèt che l'individ uman a peula esse pì o men "socialment ùtil". Le diferense a esisto, tra individ e individ, ma ripulend minca comportament ëd qualsëssìa individ da tute le sovrastruture simbòliche con le cui i soma dizuà a rivestilo, i-s ritrovoma an man sempe ël midem mìnim denominator mùltipl: l'utilità social.
A esisto nen individ socialment inùtij. Quand quaidun a l'é socialment inùtil a meuir. (Sòn a significa nen che chionque a meuira a sia socialment inùtil). Ma... còs a l'é l'utilità social?
I dovoma prima ëd tut sbate ël precossèt ch'a sia ùtil socialment chi ch'a giuta a tuta la società o a cola part dla società ch'an pias ëd pì. Fin-a ch'i-s ostinoma a descrive la realtà com i vorrìo che la realtà a fussa, mai i-s avzineroma a la realtà.
A l'é socialment ùtil chionque a sodisfa na qualsëssìa altrui esigensa. Nen necessariament n'esigensa ch'a l'abia nòst consens. A peul tratesse d'n'esigensa ant la qual i-s identifichoma facilment (giuté quaidun a subravvive), o pura n'esigensa lontan-a da nòst mòd ëd vëdde le ròbe (giuté quaidun a massé quaidun d'àutr). Esse ùtij socialment a significa mach sòn.
A l'é difìcil abandoné ël precossèt che l'utilità social a sia necessariament quaicòs ëd "bon". I consideroma, për nòstra natura e ardità cultural, socialment ùtil la crossarossin-a ch'a cura n'anferm, ma nen ël trafichant ëd dròga o ël ditator sangoinari. E a l'é a càusa ëd cost precossèt ch'i riessoma nen a capì përchè quaidun a peula fé ël trafichant ëd dròga o l'assassin. A cost pont a venta mach decidse s'as veul capì com a fonsion-a l'esse uman e soa società o s'as veul nopà continué a crojesse ant la miserìma ilusion d'avèj capì ch'a-i son ij bon e ij cativ e ch'nojàutri, naturalment, i foma sempe part dij bon. S'as veul capì, a venta momentaneament acantoné ij sò dògma, visadì cole "quòte" ëd Verità Rivelà solidament aroccà ant nòstra ment, diga insormontàbij contra le cui a van a fërmesse coj mila fluss e rivo ch'a son nòstre conossense ch'a chërso, as trasformo, votà a conflui an un savèj dinàmich e tumultuos, s'a fussa nen apopunto për cole stùpide diga, sòlid àrgin contra minca ulterior comprension.
A esist nen esse uman ùtil mach a chiel istess. Né a esist esse uman ùtil a tùit j'àutri. Ël così dit lìber arbìtri e sértament le sirconstanse a men-o j'individ a "serne" ij referent ai cui esse ùtij ant soa vita. Ma la serna a l'é rarament, se nen adritura mai, na serna realment tala, na serna medità e consapèivol. A l'é, pì ëd sòn, l'esercissi d'un istint innà, col istint ch'a fa ëd l'esse uman n'animal social. L'istint social uman a men-a l'individ a serché d'àutri ai cui esse ùtil, al livel pì cònsono a soe specificità. Durant l'anfansia, as é ùtij ai génitor an cant fieuj, e as é ùtij a j'àutri cit an cant compagn ëd gieugh. Rivà a l'età adulta, tute doe le fonsion a perdo d'adeguatëssa. Ël così dit "inseriment ant la società" a l'é un moment delicà pròpi përchè fortìssima a l'é l'esigensa ëd passé da le antiche fonsion ai neuv ròj d'utilità. As cala a precipissi ant ël ròl d'utilità pì ideonèu a soe caraterìstiche tra coj rendù disponìbij da le sirconstanse. A-i é chi ch'a riess a vnì avocat, chi ch'a l'é content ëd vnì ovrié, chi ch'a treuva nen ëd mej che arolesse an n'esèrcit mersenari, chi ch'a intrapren la carié ëd tossicòman. Quàiche ëd ste atività a nojàutri an piaso, d'àutre nò. Chi ch'a-je intrapren a-je serne, preferend l'un-a a le àutre, o suicidand-se s'a antravëd nen o a riessa a imaginesse e a creesse ròj ch'a përsepissa cònson a soe specificità. Qualsëssìa a sia la stra intrapréisa, chila a l'é d'utilità a quaidun d'àutr. S'a fussa nen parèj, l'individ a meuirerìa an curt ëd fam o d'àutr.
Abandonoma, i lo ripeto ancora, ël precossèt ch'a sia d'utilità social lòn ch'a sia ùtil a la magioransa dla popolassion. A l'é fàuss. A l'é n'assunt ipòcrita ùtil mach a fene sente bon. Al mond a-i son 5 miliard ëd përson-e. Aplicand rigorosament nòst car precossèt, a peul esse considerà d'utilità social mach lòn ch'a mira al bin ëd pì ëd 2,5 miliard ëd përson-e. Donca, ëdcò ant l'àmbit ëd nòst precossèt, le contradission a son insormontàbij. Ël fàit ver a l'é ch'a l'é d'utilità social qualsëssìa còsa a vena fàita an fonsion ëd quaidun d'àutr, ch'a sia cost àutr un grup social, un nùcleo familiar, un sìngol individ o n'animal.
Adolf Hitler sensa dùbit a l'era nen ùtil a j'ebreo ch'a fasìa sterminé, ma a lo l'era a la popolassion ch'a l'avìa dàit tut sò podèj. Parimenti, durant la guèra dël golf George Bush a l'era nen ùtil ai iraken ch'a fasìa sotré viv ant le trincee da carr armà adibì a trator, ma a lo l'era a le popolassion ocidentaj, nojàutri comprèis, ch'i continuoma a veulì brusé ant nòstre autò ël petròli àrabo paghand-lo men, vàire men ëd lòn ch'a costa l'eva mineral. Ël ditator ch'a dëscadena na guèra a l'é nen ùtil a tùit coj ch'a meuiro, ma a lo l'é ai vincitor ch'a subravvivo. Ël tossicòman a l'é nen ùtil a le vìtime ch'a robba, ma a lo l'é al spaciator, e ëdcò a l'industria dj'autoradio. L'assassin a l'é nen ùtil a soa vìtima, ma a lo l'é al mandant. Ël mafios a l'é nen ùtil al comersiant ch'a taleggia, ma a lo l'é al pòlitich al qual a procura ij vot, ël pòlitich corròt a l'é nen ùtil a coj ch'a l'han elù, ma a lo l'é al corutor. Galileo Galilei a l'era nen ùtil ai sò contemporani ch'a l'han përseguità, ma a lo l'era ai dissendent ch'a l'han savù comprende. Ël cit delinquent a l'é nen ùtil ai sò robà, ma a lo l'é ai sò familiar che con ij dné robà a manten, o a le soe fomne ch'a peul parèj ampinì ëd regaj o sempliciament a la banca anté a rissìcla ël maltòlt. L'editor a l'é nen ùtil a le foreste ch'a ven-o sterminà për fornije la carta, ma a lo l'é ai sò letor. L'animalista a l'é nen ùtil a j'esse uman ch'a comersio an animaj mòrt, ma a lo l'é a j'animaj ch'a serca ëd salvé. Ël vegetarian a l'é nen ùtil ai vegetaj, ëd cui a l'é costrèit a fé strage për nurisse, ma a lo l'é a j'animaj, ch'a ven-o nen massà për chiel. Ël trafichant internassional ëd dròga a l'é nen ùtil a le famije ruvinà dai fieuj drogà, ma a lo l'é ai spaciator ch'a vendo al détaj e a le banche svìssere, ch'a rissìclo ij sò dné ilegaj. E a la fin ëdcò l'eremita, ch'a l'é nen ùtil a gnun uman, dàit ch'a viv an isolament, a lo l'é al can o a l'àutr imancàbil animal ch'a "-j ten companìa".
La società uman-a a l'é n'intricatìssima giungla ëd nes ëd recìproca utilità. I ciamoma egoista chi ch'sempliciament a l'ha nen intension d'esse ùtil a nojàutri o a chi ch'nojàutri i vorrìo ch'a-s rendèissa ùtil. Sértament ëdcò chiel a l'é ùtil a quaidun. Ël rich àvid tacagn ch'a mòla nen na lira a gnun për tuta la vita, da nojàutri tipicament inquadrà com la quintessensa dl'egoista" (visadì "ëd chi ch'a l'é ùtil mach a chiel istess"), a l'é nopà ùtil a le banche ch'a dòvro sò dné, e ëdcò ai eredi. I lo ciamoma egoista sempliciament përchè nojàutri i soma nen le banche né j'eredi, né i-s identifichoma con lor.
Sòn a significa nen ch'a sia moralment istess giuté n'anferm o traficé eroin-a, e chionque a pensèissa ch'mi i lo pensa a sarìa un dessient. Ma ël trafichant d'eroin-a a la pensa pròpi parèj, altrimenti a farìa nen lòn ch'a fa, e s'i veuloma capì përchè a lo fa i dovoma comprende còs a na pensa chiel, nen còs a na pensoma nojàutri. Ebin, chiel a vëd un mercà, col dl'eroin-a, e a pensa che quaidun a rifornirà col mercà, s'a lo farà nen chiel. E s'a-i é nen ël mercà, chiel a vëd ij produtor, ch'a l'han da manca d'un mercà, e se quàiche leugh as presta a vnì un mercà, a lo vnirà sértament, sia ch'a sia chiel a ocupesne, sia ch'a sia n'àutr. A nojàutri a peul nen piasèj cost sò mòd ëd rasoné, ma a l'é ël sò mòd ëd rasoné, e i dovoma capilo s'i veuloma comprende ij fenòmen a chiel corelà. Capilo, i lo ripeto, a l'é còsa diversa dal giustifichelo.
Minca tendensa uman-a a genera misteriosament na tendensa opòsta. Pijé n'opinion qualsëssìa, crijela al mond, e chiel as dividerà an përson-e ch'a la spartisso e përson-e ch'a la contrasto. Sòn a val për qualsëssìa opinion. Crijé che ij sìgno a son bej, e tanti a obieteran ch'a l'han ël còl tròp longh. Manifesté amor për ij gat, e tanti a diran ch'a-j òdio, insulté ij can, le serp, ij scorpion, e quaidun as erzerà a soa difèisa, canté vòst amor për Dé, e quaidun a lo biastmerà, biastmelo e tanti a lo ameran ëd pì, esalté l'amor e d'àutri a lo ripudieran për l'òdio, ciamé la pas e d'àutri a ciameran la guèra, afermé che lòn ch'mi i l'abia fin-a adess scrit a l'é merda purìssima, e d'àutri a lo pijeran a Vangel.
Ël mit dl'altruism e ël mit dl'egoism a van donca abolì. Ch'as assuma minca un la lùcida responsabilità ëd decide autonomament che fonsion d'utilità a vantagi ëd chi ch'chiel o chila a veula e a peula rivestì an soa vita. E ch'a rispeta coj ch'a l'han fàit serne diverse. Ël mond a podrìa parèj vnì un leugh un pòch pì vivìbil.
E dzurtut, la serna ëd vita che minca un ch'a minimament a pensa a deuv donca fé, a l'é se preferì la conossensa pur amara dël pì plausìbil dij nes tra le ròbe (an pràtica la realtà), e donca tal conossensa e relativa saviëssa onestament përseguité, o pura preferì sterilment gingilesse për tuta la vita con le ripetitive e confortante selebrassion ëd sò imòbil e sempe giust e fitissiament superior pont ëd vista. Scusé la frase complicà, ma a m'é vnùa ëd get. S'a v'é nen piasùa dësmentiéla an pressa.
E për finì an blëssa, scuseme s'i son nen alberoni, ma ëdcò chiel ch'as scusa ëd nen esse mi o almanch ch'as scusa ëd nen avèj spiegà esaurientement e con paròle soe lòn ch'nopà a l'é tocà a mi pensé, a mi che dëdlà che nen esse un sociòlogh patentà, com chiel nopà tùit a consìdero ch'a sia, i vagno gnanca na mucia ëd dné a avèj sti pensé ch'am compéto nen, antramentre che chiel, al qual a compéto, nopà ij bej dné a-j vagna sensa avèjje (ij susità pensé).

Roberto Quaglia