as fa sen dëspess a quaidun ch'a parla për "frase fàite", dëspess adornand tal alusion con n'aceression negativa. Quaidun as é divertìsse a ironisé an sù sòn, componend ad art dialogh esclusivament formà da frase fàite. Ma a-i son nen mach le frase fàite.
A-i son, prima ëd tut, le "paròle fàite". Tìpich d'na frase fàita a l'é ch'chila as ripresenta sempe uguala o con minimaj variassion. Për esempi: Ij giovo d'ancheuj a l'han pì nen rispet. Bin, për l'istess motiv, tute le paròle a son "fàite", dàit ch'as ripresento sempe uguaj. Dàit ch'a l'é parèj për tute le paròle, i-i badoma nen. Quàich inconvenient a sorz quand i veuloma intende quaicòs ch'gnun-a paròla esistenta a peula rapresenté, për esempi na nòstra quàiche invension - material o concetual. Nen podend sempliciament "ripete" la sòlita paròla ch'a rassara lòn ch'i veuloma dì, i-s trovoma an dificoltà. E s'i inventoma na neuva paròla a sorz ël problema d'esse comprèis, dàit ch'as trata nen d'na paròla "fàita", e nen avendla mai sentùa gnun a na comprend ël significà.
A-i son donca le paròle fàite, le cui dle vire a compon-o le frase fàite, e peui...?
Peui a-i son ij "concet fàit". Lor a son pì difìcij da identifiché, dàit ch'a sorzo da l'ansema ëd frase nen necessariament "fàite", e pur essend sostansialment sempe uguaj, a l'han nen na forma ùnica e riconossìbil. Tìpich d'un concet fàit a l'é l'evidensa ch'chiel a sia nen sòrt ant ël pensé ëd chi ch'a lo esterna, ma ch'a sia da chiel mach rimbalzà, provnient da fòra, com evidentement già a càpita con le frase fàite.
A l'é terìbil, ansi normal, ma tùit i rasonoma an grandìssima prevalensa për concet fàit. Quand i esprimoma n'opinion ch'i chërdoma nòstra, i ripetoma squasi sempe lòn ch'da vàire e vàire àutri a l'é già stàit esprimù, dëspess vàire mej che da nojàutri. Ma përchè i parlo ëd "nojàutri"? Am dëspias për "vojàutri", ma mi i-m ciamo fòra, nen përchè la prevalensa dij mè pensé a sia nen costituìa da concet fàit, (e mi bin i sai ch'a lo l'é dàit ch'a l'é parèj për minca esse uman), ma përchè na part dij concet ch'am fruliso an suca nen a son concet fàit. E i faso l'esempi ëd tuta sta riflession an sij concet fàit, ch'i l'hai nen lesù o sentù da gnun-a part e i l'hai dovù penséimla tuta da sola.
As é donca orgojos ëd soe opinion, ma le opinion a son nen pròprie, as difendo tenacement soe idèje ch'a son nen pròprie... ma da anté ch'a ven-o tute ste opinion e idèje ch'a son nen nòstre pur smijandne ch'a lo sio e ch'an fan parlé për concet fàit? Beh, chile an ven-o da le përson-e con le cui i parloma, evidentement (a l'é stàit parèj da sempe), e... da la television.
Scotand doe përson-e discute o lité ëd polìtica as sentran, formalment pegiorà, tuta cola schera ëd concet fàit ch'i ritrovroma an qualsëssìa programa pòlitich televisiv. La diferensa tra na përson-a e l'àutra as ridus a la diferenta composission dël cocktail ëd concet fàit ch'minca un a ospita an soa ment.
Tut sòn a l'é nen particolarment negativ. A peul resulté noios, ma a l'é un concet fàit pitòst tòt sostnì ch'a sia negativ. Ij concet fàit a son an un cèrt sens dj'archetipo, e an cant taj necessariament comun a grande quantità ëd përson-e. A l'é parèj ch'a fonsion-a la comunicassion tra esse uman. S'i comunichèisso nen fasend us an grandìssima prevalensa ëd concet fàit, la magior part dle vire i riessrìo assolutament nen a capisse a vicenda.
Contut, minca un dij milion e milion ëd sìngoj pass ant ël progress cultural ch'ant ij milenni an l'ha portà a distingse sempe ëd pì da j'àutri animaj, a l'é stàit compì an virtù dla capacità ëd tute cole përson-e ch'as son nen acontentà ëd rasoné për concet fàit, e a l'han conseguentement evolù ëdcò quàich original concet sò. Nen esse sodisfàit ëd pensé ant ij sol termin dij pur necessari concet fàit a l'é donca ël prim pass për contribuì a l'evolussion dla specie uman-a.
Sistematicament demolì chionque as sotraga a la confortanta consuetùdin ëd rasoné për concet fàit, nopà, a significa agì an diression contraria a l'evolussion ëd l'esse uman.
I concet fàit a son indispensàbij, dàit ch'a përmëtto a le përson-e ëd comuniché a un aceptàbil livel ëd realtà (qualsëssìa còsa sta scura frase a peula significhé).
Ij concet original a servo nopà mach al progress dl'umanità, donca nen a son nen indispensàbij, combin ch'a sio autament auspicàbij.
I acenerai a la fin a col ch'për mi a l'é lë zimbel dij concet: ël concet fàit travestì da concet original. Che paretichëssa a suscita an mi la fera e oscen-a ostentassion d'un concet presunt original, presunt "neuv", presunt "autenticament sò", presunt "inteligent" o ancora pes "genial", an realtà evidentement "fàit", visadì preconfessionà, precheuit e stracheuit. Ël concet fàit a l'é nen an sé negativ. Ma a ven ridìcol e patétich quand a milanta d'esse lòn ch'a l'é nen, visadì un concet neuv e original. L'esse uman a esibiss soe miserie men dignitose quand a presum d'esse o ëd fé lòn ch'a l'é nen e a fa nen.
Riassumend: La frase fàita a l'é sensa dùbit la quintessensa d'un concet fàit, ma as peulo esprime concet fàit ëdcò sensa ricore a le frase fàite. Tùit coj ch'as compiaso ëd nen parlé për frase fàite, ch'a analiso ij sò concet për verifiché s'a sio fàit o nò. S'av dà fastidi analisé ij vòstri concet, pijé a bersaj coj dj'àutri. Serché ëd comprende quant d'un concet a sia ël prodòt dla ment ch'a l'ha esprimulo, e quant a sia nopà la pura ripetission d'argoment già sentù an tute le salse, donca col ch'mi i ciamo un concet fàit.
Për ancheuj a l'é tut. Scuseme s'i-m son nen atnù a concet fàit, e scuseme ancora ëd pì se nopà i l'hai falo.

Roberto Quaglia