un tra ij pì difondù precossèt a l'é che la mòrt a sia quaicòs ëd negativ. Santa Mare Gesia an sugeriss ëdcò un precossèt opòst, visadì che la mòrt a sia an realtà l'ancamin dla vera vita, e che donca, intrinsecament, la mòrt a sia bin pitòst che mal. Ma peui, Santa Mare Gesia an fa na vàire magra figura quand l'atual papa, colpì da maladìe dla carn, as vòlta nen fiduros a la Santa Providensa, ma al làich Policlìnich Gemelli, ospidal teren assè. Antramentre che pilòta ëd Fòrmula Un a bùto a minca Gran Premi soa vita ant le man ëd Dé, antramentre che ditator spietà a fan altretant concedend-se perigolos bagn ëd fòla potensialment ostil, ël Papa a òsa gnanca mostresse ai sò fedej sensa la macàbra bara protetiva ëd cristal trasparent stabilment sìa an sla soa vitura fòraserie, dimostrand parèj d'avèj men fiusa ant la protession divin-a ëd cola ch'a l'han pilòta e ditator, e esibend an pì n'evidenta iper-preocupassion anvers ëd col famos sàut, a paròle sempe decantatìssim, anvers la Vera Vita dël Regn Dij Cej.
Ma i vorìa nen scrive sta lettera për fé reclam al Papa. I vorìa buté a patanù, për lòn ch'a sia ant mie possibilità, ël fàit che ël valor negativ assegnà a la mòrt a sia un precossèt, o quaicòs dël géner.
I savoma ch'i vivoma nen për sempe. Nòstra vita a l'é nen infinìa, ma finìa. Chila a l'ha dij lìmit. Quaj a son? Ël lìmit al qual i pensoma sempe a l'é col ch'i ciamoma "Mòrt". Dòp tal lìmit, nojàutri i-i soma nen. A l'é sòn però l'ùnich lìmit assolut ëd nòstra vita? Nò, a-i na j'é n'àutr. Ëdcò ant la diression opòsta a-i é un lìmit, prima dël qual nojàutri i-i soma nen. I ciamoma tal lìmit "Nassita". Mòrt e nassita an realtà a esisto nen, a son concet ch'a l'han nen sens, tant a l'é ver che j'òm (e ëdcò vàire fomne) as son mai riessù a butesse d'acòrdi an sù lòn ch'esatament a significo. Për quaidun la vita uman-a a ancamin-a a l'at dël consepiment. Për d'àutri sòn a càpita bin neuv mèis dòp. Mi adritura i sostn-o che la vita "uman-a" a ancamin-a ancora dòp, quand ël cit a sia pì nen un tropism dël tut sensa spassi mental, e a aquisissa ël lengagi uman e con chiel, finalment, la cossiensa e la capacità ëd ricordé, cossientement, ël passà. Ëdcò an sla mòrt a-i son quàiche disputa. A part chi ch'a paròle as dis convint che la mòrt a sia an realtà l'ancamin d'na neuva vita pì bela (e antlora përchè a serca nen ëd meuire an pressa?), a-i é chi ch'a dis che la mòrt a esist nen përchè quand i-i soma nojàutri, chila a-i é nen, e quand a-i é chila, i-i soma pì nen nojàutri.
J'esse uman a penso: Nasse a l'é bel. Meuire a l'é brut. Ma tùit doi a son confin dla vita, an midem mzura. L'ùnica diferensa a l'é ch'i pensoma che la nassita an peul pì nen capité, antramentre che la mòrt an capiterà. Costa a l'é na conseguensa dël fàit ch'i ricordoma ël passà, ma nen ël futur. Evident, a penserà chi ch'adess am les. Nò, a l'é nen evident, i penso nen mach mi, ma ëdcò un dij pì grand siensià vivent "Stephen Hawking".
Ant sò bin nòto liber "Dal big bang ai buchi neri" (impròpria tradussion dël tìtol original anglèis "A brief history of time"), Hawking a introduv ël concet ëd "flecia psicològica dël temp". I andagherai nen ant ij particolar për doi important motiv: ël prim a l'é che chi ch'a l'ha decidù ëd lese lòn ch'i l'hai scrit mi pitòst che lòn ch'a l'ha scrit Hawking a l'avrà ij sò bon (o péssim) motiv. Ël second motiv a l'é vàire pì vàlid, e a l'é fàit da mia inadeguatëssa a andé ant ij particolar an un camp anté ch'i farìa sùbit dle gran brute figure. I siterai donca mach na frase ëd Hawking: "Le lege dla siensa a distinguo nen tra passà e futur". Nojàutri i lo foma, përchè la così dita flecia psicològica dël temp a l'é vòltà dal passà anvers ël futur. Ma an sens assolut (o, s'av piaso nen j'assolut, an sens siientìfich, o matemàtich), a-i é total equivalensa tra passà e futur.
Ël fàit che ël passà a sia già sucedù e ël futur a deuva ancora sucede a son nòstre categorìe ëd pensé. Sconda ij siensià, da Einstein an peui, tut lòn ch'a esist a l'é l'univers, visadì na "bòla" spassiotemporal finìa, ch'a comprend tut lë spassi e tut ël temp ch'a-i son ëstàit, a-i son e sempe a-i saran.
Dovroma na metàfora sempia. Tut lòn ch'a esist a l'é rassarà andrinta un liber. Evidentement, chiel a esist tut contemporaneament. Quand i lesoma ël liber, an smija ch'ël temp a score, le përson-e prima a nasso e peui a meuiro. Ma s'i lesoma des vire ëd fila la pàgina anté a-i é un ch'a nass, col pòvrëtt për nojàutri a nass des vire, pur essend però sempe viv na vira sola. Dòp che un a l'é mòrt, i podoma agilment torné andré ëd quàiche pàgina e ecco ch'a l'é torna viv, pur essend già mòrt ant ël futur dël liber. O pura i podoma lese sent vire ël liber dal prinsipi a la fin e për sent vire an smija che j'avveniment an chiel contnù a pijo vita e as consumo. O nopà, con un pòch ëd fatiga, i podoma lese ël liber al contrari, e ecco che da la mòrt a sórto ij viv ch'peui a spariso al moment dla nassita e parèj via, fin-a al prinsipi anté tut a finiss. Qualsëssìa còsa i decidoma ëd fé, ël liber a continua a contnì tut lòn che ant ël liber a l'é càpità, a càpita e an futur a capiterà. S'i l'eve nen dimestichëssa con ij liber as peul fé l'istess esempi con un film. Ecco, l'univers a l'é an cost sens com un liber o un film, che però nojàutri i podoma lese o vardé (o mej vive) mach për un vers. E costa a sarìa la flecia psicològica dël temp. An realtà, a prescinde da nòst pont ëd vista obligà, tut ël temp a esist contemporaneament ansema a tut lë spassi ëd cui a l'é tut-un, për cui gnente an realtà a svaniss o a compar, dàit che tut contemporaneament e stabilment è, an cost ipotétich Gran Liber ëd l'Univers.
Adess i-m son perdù an sti discors quand nopà i vorìa consentreme an sël precossèt che la mòrt a sia quaicòs ëd negativ. I parleroma antlora ancora ëd mòrt ant la pròssima lettera, se i meuiro nen prima, o s'i meuire nen prima vojàutri.

Roberto Quaglia