a-i é tuta na categorìa ëd përson-e, ch'a rassara tuta l'umanità, ch'a capiss assolutament nen còsa LA MÒRT a sia, dzurtut s'as convinch d'avèjlo capì. An sta categorìa naturalment i rientro ëdcò mi, com as sarà bin podù comprende lesend mia lettera d'jer. La preuva dl'incomprension ëd lòn che la mòrt a sia an ven dàita da le përson-e midem ch'a lo capisso nen, pen-a ch'as-lo ciama. La rispòsta a sarà sempe na metàfora, mai gnanca lontanament la ròba an sé. Ij pì campagnòj a rispondran che la mòrt a l'é ritrovesse an un giardin fiorì tut pien ëd rijassé e na mucia ëd fruta, e ëdcò angiolin svolassant, un vej barbù Dé bonari ch'ëd tant an tant as fà vëdde sorident da sò preferì squars tra le nìvole e dësmentioma nen la scrita EDEN an sël porton d'antrada. A chionque a sia parèj campagnòl da figuresse sò dòp-mòrt parèj a l'ha nen sens rispondje an gnun mòd. Tùit j'àutri a capisso facilment ch'as trata d'na metàfora vàire sempia. A costì a-j pias o a-j piaserìa sté an giardin a gòdse lòn ch'as gòd stand an giardin, e antlora còs a-i é ëd mej che convinsse ch'a lo faran për tuta l'eternità?
An realtà, minca un ch'a chërda a l'esistensa dël paradis as é convint che ël paradis a deuva esse com chiel (o chila) a l'ha decidù ch'ël paradis a deuva esse. Minca un a l'é an efet, sot-sot, ël Dé ëd sò paradis. Che paradis a sarìa, s'a fussa nen pròpi com nojàutri i lo vorrìo? Dàit che minca un ëd coj ch'a chërd a l'esistensa dël paradis a l'ha na vision tuta soa ëd com ël paradis a sarà, a l'é evident che almanch tùit fòra un as fàlo (o pura a-i é un paradis su mzura për minca un? Ma s'a l'é parèj, minca paradis a ospiterà mach na përson-a sola, dëdlà evidentement ëd Dé ch'a l'é ubìquo. A sarà nen noios, a la longa?), o miraco - pì rasonevolment - as fàlo adritura tùit.
Abandonand ij clàssich paradis, infern e purgatòri, ëd cui già fin tròp as parla, a esisto inumerévoj àutri mòd ëd figuresse la vita dòp la mòrt, o pura, pì sempliciament, la mòrt.
La mòrt a peul vnì vista com un "passagi" anvers na neuva condission, com na "liberassion" da quaicòs, com na "comunion" con quaicòs d'àutr. Bin, s'i-i pense i converreve sensa dùbit ch'as trata ëd metàfore e gnente ëd pì. Avend esperiensa ëd "passé" an vita da na condission a l'àutra, i estendoma tal esperiensa al fenòmen ëd meuire, e descrivend-lo com un "passagi" i-s iludoma ëd savèjne a sto mòd pì che prima. Bin savend che soulev an dà la "liberassion" da quaicòs ch'an oprim, a son-a bin a nòstre orije che tal esperiensa a peula aplichesse a la mòrt. Ricordand quanta gòj i l'oma provà durant l'ìntima "comunion" con na përson-a cara o con n'idèja astrata idealisà, an pias contesse che la mòrt a deuva esse pròpi na facenda ëd tal géner.
Se tante përson-e a riesso a evité le rapresentassion pì kitsch e banaj, gnun, gnun, gnun, pensand a la mòrt, a riess a scapé a la metàfora, dimostrand parèj ëd nen sté pensand an realtà a la mòrt, ma a quaicòs d'àutr. Tìpich dla metàfora a l'é ëd significhé na ròba për l'àutra. Se an efet i diso a na fomna "Toe làver a son pétaj ëd reusa", i spiego pròpi nen còsa a sio soe làver, ma i aludo mach al fàit ch'a sio mòfie com pétaj ëd reusa. Fortunatament tùit i savoma còs a sio dle làver, dàit che minca un ëd nojàutri a l'ha vist, tocà e miraco ëdcò basà almanch un pàira ëd làver. Ma s'i spieghèisso a n'estraterèstr inteligentìssim ma sensa làver (për esempi n'estraterèstr a forma d'articiòch), che le làver a son "pétaj ëd reusa", chiel a chërdrìa d'avèj capì còs a son dle làver (dàit che, essend n'articiòch, a l'ha quaich esperiensa ëd fior e pétaj), ma nojàutri i savoma che an realtà a l'avrìa capì quaicòs ëd completament falà. A penserìa che le làver a son ij pétaj. Gnente ëd pì erònio!
A l'istess mòd, quand na përson-a a pensa a la mòrt com a la "pas eterna", com a un "merità arpòs", com a "trové soa quiet", evidentement a fa us ëd metàfore ch'a diso nen dla mòrt pì ëd quant ij pétaj ëd reusa a spieghino dle làver a l'articiòch estraterèstr. Mach përchè un cadàver as beugia pròpi nen, parèj vagament smijand (ma mach vagament) a na përson-a ch'as staga ripasand, i ten-oma lécit convinsse che la mòrt A SIA un arpòs etern. S'i tenèisso ël cadàver an salòt (o mej, an càmbra soa) për sèis mèis, e i lo vëddèisso e odorèisso decomponse an verm e donca trasformesse an mosche, miraco i cambierìo nòstra metàfora (e imàgin mental) riguard la pas eterna.
An realtà, quand quaidun a meuir, a esist pì nen. Ma ëdcò sòn a l'é nen corèt. O quaicòs a esist o a esist nen. "Esiste pì nen" a l'é nen na categorìa d'esistensa. Nojàutri i definoma mòrta na përson-a ëd cui i përsepioma subsiste trasse ëd memòria ant nòstra ment. Se ste trasse a-i son nen o a svaniso, cola përson-a a l'é nen mòrta, për nojàutri. Sempliciament, chila A L'É NEN. A esist nen. A esist nen, né a l'é mai esistùa, né a esistrà mai.
I ricòrdo che da cit i l'hai avù, an varie ocasion, na cossiensa intensìssima, muta, sensa paròle, ëd lòn che la mòrt a significhèissa, e as tratava d'un concet inesprimìbil e terificant. A m'é vàire difìcil (ma nen impossìbil), da adult, ritrové l'istessa agiassanta consapevolëssa. I l'hai an ment tròpe metàfore, riguard la mòrt, che dand-me l'ilusion ëd mej capila an realtà am slontan-o da la comprension ëd lòn che chila a sia. Da cit, evidentement, i subìa an mzura minor l'inquinament metafòrich, e a m'era parèj possìbil avzineme magiorment a l'archetipo dla mòrt.
La magior part dle përson-e madure o vèje a chito ëd preocupesse o ëd sofre al pensé ëd dovèj meuire, avendne për esempi acetà l'ineluttabilità. A l'é n'osservassion ch'am dà soulev, dàit ch'a podrìa capiteme ëd vnì vej ëdcò mi. Ma am dà ëdcò da pensé. La mòrt a l'é la mòrt, a qualsëssìa età. Përchè a fà por an media ëd pì da giovo che da vej? La rispòsta a l'é che con ël passé dj'agn e dij desenni, le metàfore ch'as sostituisso a n'inquietanta comprension ëd lòn che meuire a significa, as fortìfico e as radicaliso. Somergiù ëd metàfore, l'agiassant archetipo dla mòrt a scompar a la vista, për sempe, fin-a a la mòrt. Ël preferì argoment ëd la magior part dj'ultra-otantenn a son le ùltime neuve an sël front dla mòrt. A parlo tra ëd lor ëd chi ch'a sia pen-a mòrt e ëd chi ch'a staga për meuire. Ancheuj i-i soma, doman chi sà. Tut sòn con granda calma e normalità, com s'a pitòst ch'andé a meuire as parlèissa d'andé a fé... un viagi.
Adess fé un bel esercissi. Provéve a pensé a la mòrt, e pensé a lòn ch'i pense che la mòrt a sia. A l'é na metàfora? Visadì, as trata d'na vision ch'a tira orìgin da vòstra esperiensa... teren-a? Antlora a l'é falà. An efet a peul esse d'àutr che falà. S'i l'avreve eseguì corètament l'esercissi, i dovreve ancaminé a sente già ij sò prim efet. Na cèrta inquietùdin, miraco adritura ansia, sértament nen na sensassion ëd piasì. Ah, a propòsit: i sareve ancorzuve ch'sòn a l'é nen un ëd coj tìpich sagg psicològich tipo "La vita nelle tue mani" o "Perché suicidarsi? Non fatelo!" ch'a vorrìo a paròle arzòlve tùit ij vòstri problema. Sì i son inegabilment sercand ëd aumenté, a paròle, la quantità dij vòstri problema. Contut, dàit che la total e definitiva assensa ëd problema, për lòn ch'i na savoma, a l'é tìpica mach dla mòrt, am smija ëd nen fév un ecessiv dëspet. Tra l'àutr, dit tra nojàutri, i sai gnanca chi ch'i seve, visadì chi ch'a sia an efet col o cola a cui i-m starìa adressand. I përsepiso nen ëd adresseme a quaidun an particolar. Ma chionque a l'é adess lesend ste righe a l'é incontrovertibilment la përson-a an particolar a la qual sensa dùbit i-m son adressand. Prima d'esse detestà pì ëd quant am vada bin ëd esslo, i-m sento an dover ëd sugerì a chi ch'as sentèissa dagnà da l'esercissi da mi pen-a propòst, l'antìdot ai efet colateraj ëd lòn ch'i scrivo: Visché la television, vagabondé un cóngruo nùmer ëd minute tra ij canaj col telecomand, peui vardé, a oltransa, lòn ch'a-i é an slë schermo, fin-a a la scomparsa dij sìntom. A fonsion-a sempe. Quand mi midem i ripòrto dij dann da la letura ëd lòn ch'dle vire i scrivo, i recor con sucess a cost ormai antich antìdot, na vera panacea contra le patologìe dël pensé.
An conclusion: Qualsëssìa metàfora nojàutri i adotoma për figuresse la mòrt, i soma sértament an eror. Tra tute le metàfore imaginàbij, a-i na j'é però un-a ch'un pòch d'atinensa ogetiva con ël passagi da l'esistensa a la non esistensa a la l'ha, e as trata dla nassita. Imaginand ëd percore a l'andré nòstra vita, chila a chita al moment dla nassita. Chi as ricòrda l'istant ëd soa nassita? L'istant ëd nòstra mòrt an farà probabilment l'istess idéntich efet ëd nòstra nassita, visadì gnun. A l'é lògich pensé che dòp mòrt i-s sentiroma esatament com prima ëd nasse. Com iv sentìe, durant tuta l'eternità intercorùa da l'orìgin dij temp fin-a al moment ëd vòstra nassita?

Roberto Quaglia