Com ij cit i l'hai la manìa dij përchè, e i na vanto. La manìa dij përchè a l'é lë strument ëd cui nojàutri esse uman i disponoma për amprende, com lë stòmi a l'é lë strument ëd cui i disponoma për digerì ël mangé. Antramentre che lë stòmi a fonsion-a për tuta la vita, con le saltuarie ecession dj'indigestion, la manìa dij përchè a smòrta ant j'uman adult lassand ëd sò mach quaich vaga trassa. Chità l'età dla chërsùa, minca dì a l'é bon për selebré ël funeral ëd la manìa dij përchè. L'atrofìa a l'é mai dabon completa. Quaich cit përchè a subrëvziv an tùit, ma ant j'uman adult a son d'àutre le fonsion ch'a governo l'arbìtri: a la ribalta ëd la ment, destituì ij përchè as anstalo le sicurësse aquisìe e ij dògma personaj. An età adulta as domanda ël men possìbil e as protegio a spa tràita soe convinsion. Minca soa conossensa a ven un dògma e as combat o as tem chionque a na buta an discussion ij fondament.
Dal dì ch'la manìa dij përchè an chita i chitoma ëd chërse, e i anvegioma mach. A l'é për sòn ch'donca i-m arlegro a minca përchè ch'an mi i riesso a generé. Ant ël arfud dël dùbit as cròjo coj ch'a l'han arnunsià a chërse e a veulo mach anvegé. Usualment as ìmola soa manìa dij përchè an sl'autar dla praticità quotidian-a. As agiss mal quand as é rosià dai dùbit. Le sicurësse a saran pura fàusse, ma a torno comodìssime quand as interagiss an sël mond. A l'é motobin fassinant interoghesse an sla vera natura d'un gròss würstel, quand as veula dëmordlo, e a-i sarìa vàire e vàire da ciamesse: "A l'é sto-sì dabon un würstel? Përchè mi i son convint ch'sòn a sia un würstel? A sarìa sòn un würstel se mi i lo considerèissa nen tal? Chi ch'am assicura che ij budista a l'abio nen rason e ël würstel a sia nen tirà da un crin ch'a l'era la reincarnassion ëd Hitler? Com i peuss mangé sto würstel se miraco a l'é ël còrp ëd Hitler, quand ancora jer i l'hai fàit la comunion, visadì i l'hai mangià dël pan che miraco (ma com i faso a esne sigur?) a l'era ël còrp ëd Crist? E ëdcò se sto würstel a fussa nen ël còrp ëd Hitler reincarnà, a l'é pura sempe tirà dal còrp d'un crin... a l'é giust ch'i lo associa, ant mè stòmi e - ancora pes - ant mia ment, al còrp ëd Crist? Com i peuss shakeré ant mè stòmi l'alucinant cocktail ëd Crist e d'un crin ch'a l'era miraco ëdcò Hitler? A l'é an pì giust ch'i dësmentia ch'i son për dëmorde un cadàver? Ma i son mi sigur d'avèj dabon fam? E se ëdcò i l'avèissa dabon fam, për che motiv i dovrìa mangé? A sarìa nen pì dignitos arfudé mia animalità e lasseme meuire ëd fam? Prima o peui i sarìa defont comsëssia... e miraco con men dignità... Se mi i fussa ël würstel e ël würstel a fussa mi, am piaserìa esse mangià da mi? E com i peuss adess mangé sto würstel ch'as é anfrëidì antramentre ch'i-m fasìa tute ste gratuite domande e se peui (për vendëtta?) am restèissa an sël stòmi?" Dovend mangé un würstel, a l'é mej mangelo e basta, sensa sté a feje tròpe domande. Parimenti, dëspess, dovend vive, a l'é mej vive e basta, sensa sté a feje tròpe domande. Fasend parèj, però, ël risigh a l'é ëd mangesse ël würstel sorapensé, sensa squasi ancorzsne e, parelament, vive soa vita sorapensé, sensa squasi ancorzsne, lòn che, dàit ch'as viv na vira sola, a sarìa un pòch un pëccà, dàit ch'a vnirìa antlora lécit chité - com quaidun an efet a l'ha fàit - ël famos dit an "AS VIV GNANCA NA VIRA.", rendend inevitàbil ëdcò l'autogenerassion d'un dit colateral: "AS MANGIA GNANCA UN WÜRSTEL."
Antramentre che da na banda a l'é vàire pràtich passé na seren-a vita adulta sensa impetuose curiosità e sensa dùbit boent, (e chionque a viv soa vita parèj a apruverà sértament cost argoment), a l'é altretant ver che l'emblema dla vita a l'é lë sfrenà entusiasm giovanil, e nen la compassà inersia senil. Minca cit a l'é un geni, s'a l'é paragonà a n'adult. E un geni a resta fin-a a quand la manìa dij përchè a comensa nen a chitelo. A l'é nen n'abandon fulminant. A l'é nopà na mòrt lenta. Quaidun a conserva vast lemb dla curiosità anfantil për tuta la vita e a ven un siensià, o un gran savi. D'àutri a arnunsio a 18 agn a minca ulterior savèj e da col moment mach a anvegio. It-je ritreuve a 40 agn e peui a 50 e a 60 con le midem idèje dij vint agn, antramentre vetuste, fòra dij temp e ridìcole, ëd cui as diso orgojos, dàit che an sù ëd lor e mach lor a l'é costruìa la sempia imàgin ch'costì a l'han ëd sò.
Ma l'incredìbil svilup cultural ëd l'umanità, ch'an pòche mijàra ëd generassion a l'é passà da l'Òm-Sumia-Cassador a l'Astronàuta, a l'é nen avnù për assion dj'inert prosecutor dle procedure amprendùe ant l'adolessensa, visadì j'anvegià anans temp, visadì la magioransa orgojosa ëd soe sicurësse. L'incredìbil svilup cultural ëd nòstra specie a l'é ël frut dël pensé e dl'agì ant ij sécoj ëd cola cita përsentual d'adult con la manìa dij përchè, vardà sempe con sospet da tùit j'àutri për la diversità ëd soe idèje e për l'ostinassion ëd soe curiosità.
Un-a dj'arme vincente dla specie uman-a an confront a j'àutri mamìfer, ant ël cors dl'evolussion, a l'é ëstàita la strategìa ëd prolongé cole fonsion dl'aprendiment ch'i ciamoma "gieugh" e "curiosità anfantil" e ch'a son pròpie ëd tùit ij mamìfer. Vardé ij gatin antramentre ch'a gieugo, tendend-se aguàit a vicenda: a son drè a amprende a caccé. O quand, curios, a fico ël mostass daspërtut: a son drè a esploré ël teritòri. Ma l'anfansia felin-a a dura pòchi mèis. Cola uman-a squasi vint agn. Quand l'anfansia a finiss, gieugh e curiosità a chito, lassand ëd sò mach vaghe trasse, e lòn che j'individ a son, a resto, sensa amprende pì gnente ëd saliant.
Fòra j'adult un pòch ancora cit, animà da la manìa dij përchè, disponìbij con entusiasm ai neuv gieugh, che com ij cit as pijo nen tròp al serio, e com ij cit a son da j'àutri adult incompress. E quand un gieugh da lor anventà a pòrta vantagi a l'umanità, dòp e mach dòp sò nòm a ven n'etichëtta positiva.
La "stòria" a l'é determinà da pòchi, che dëdlà dla fatiga ëd determiné la stòria a l'han dovù ancarichesse dël pèis ëd trainesse dapress la savòrna dj'imòbij.

Roberto Quaglia