Comente sos pitzinnos tèngio sa manìa de sos proite, e mi nde banto. Sa manìa de sos proite est s'istrumentu chi nois èsseres umanos tenimus pro imparare, comente s'istògomo est s'istrumentu chi tenimus pro dirigire su papare. Mentras s'istògomo funtzionat pro totu sa vida, cun sas raras ecetziones de sas indigestiones, sa manìa de sos proite s'assupit in sos òmines mannos lassende de sè isceti carchi tratza vaga. Agabbada s'edade de sa crèschida, ogni die est bonu pro fàghere su funerale de sa manìa de sos proite. S'atrofia no est mai a beru cumpleta. Carchi pitica proite subrabivet in totus, ma in sos òmines mannos sunt àteras sas funtziones chi cumandant s'arbìtriu: a su primu òrdine de sa mente, bogadas de proite s'assentant sas tzertesas leadas e sos dogmas personales. In edade manna unu si preguntat su mancu chi si podet e si defendent cun sos dentes sas cunvintziones suas. Ogni connoschèntzia sua devenit unu dogma e si cumbatit o si timet chie si siat nde ponet in discussione sos fundamentos.
Dae sa die chi sa manìa de sos proite nos lassat agabbamus de crèschere, e nos betzamus isceti. Est pro custu chi duncas mi godo a ogni proite chi in me arribo a fàghere nàschere. In su refudu de su dùbbiu si sderrocant cussos chi ant renuntziadu a crèschere e cherent isceti a si betzare. De sòlitu si sacrìficat sa propia manìa de sos proite subra s'artare de sa pràtica de ogni die. Si faghet male cando unu est rosigadu dae sos dùbbios. Sas tzertesas ant a èssere fintzas fartzas, ma torrant còmodas meda cando unu s'arrevoltat cun su mundu. Est meda afascinante a si preguntare subra sa vera natura de unu mannu würstel, cando unu lu cheret mòssigare, e bi diat àere meda de si preguntare: "Est custu a beru unu würstel? Proite deo so cunvintu chi custu siat unu würstel? Diat èssere custu unu würstel si deo no lu cunsideraret gasi? Chie mi dat sa seguresa chi sos budistas no tenent resone e su würstel no siat leadu dae unu porcu chi fiat sa reincarnatzione de Hitler? Comente potzo papare custu würstel si fortzis est su corpus de Hitler, cando galu eris apo fatu sa comunione, o mègius apo papadu de su pane chi fortzis (ma comente fatzo a nde èssere seguru?) fiat su corpus de Cristu? E fintzas si custu würstel no esseret su corpus de Hitler reincarnadu, est fintzas semper leadu dae su corpus de unu porcu... est giustu chi deo l'acòste, in s'istògomo meu e - galu peus - in sa mente mia, a su corpus de Cristu? Comente potzo sbàtere in s'istògomo meu s'allutzinante cocktail de Cristu e de unu porcu chi fortzis fiat fintzas Hitler? Est fintzas giustu chi deo mi ismèntighe chi so pro mòssigare unu mortu? Ma so deo seguru de tènnere a beru fàmene? E fintzas si tennere a beru fàmene, pro cale motivu dia dèpere papare? No diat èssere prus dignitosu a refudare s'animalidade mia e mi lassare mòrrere de fàmene? Primu o poi dia èssere mortu su matessi... e fortzis cun mancu dignidade... Si deo esseret su würstel e su würstel esseret me, mi diat praghere a èssere papadu dae me? E comente potzo immoe papare custu würstel chi s'est irfritadu mentras mi faghia totu custas preguntas de nudda e si posca (pro vendetta?) mi abarraret in s'istògomo?" Depende papare unu würstel, est mègius lu papare e bastat, chene istare a si fàghere tropu preguntas. Gasi puru, a s'ispissu, depende bìvere, est mègius bìvere e bastat, chene istare a si fàghere tropu preguntas. Faghende gasi, però, su riscu est de si papare su würstel cun sa conca in àteru logu, chene belle si nd'acatare, e, a paris, bìvere sa vida propia cun sa conca in àteru logu, chene belle si nd'acatare, e custu, proite si bivet una borta ebbia, diat èssere unu pagu unu pecadu, proite diat devènnere tando lìtzitu a cambiare - comente calicunu a beru at fatu - su famadu ditzu in "NO SI BIVET MANCU UNA BORTA.", faghende puru chi no si podet evitare sa nàschida dae sè de unu ditzu collaterale: "NO SI PAPAT MANCU UNU WÜRSTEL."
Mentras dae unu ladu est meda pràticu a colare una serena vida manna chene curiosidades impetuosas e chene dùbbios de fogu, (e chie si siat est a bìvere gasi sa vida sua de seguru at a èssere de acordu cun custu discursu), est su matessi beru chi s'emblema de sa vida est s'entusiasmu iscadenadu de sa gioventude, e no s'imposada inèrtzia de sa betzesa. Ogni pitzinnu est unu gèniu, si paragonadu a unu òmine mannu. E gèniu abarrat fintzas a cando sa manìa de sos proite no cumintzat a lu lassare. No est unu abbandonu de presse. Est imbetzes una morte lenta. Calicunu cunservat mannos petzos de sa curiosidade de pitzinnu pro totu sa vida e devenit unu iscientziadu, o unu mannu sàbiu. Àteros renùntziant a 18 annos a ogni àteru ischire e dae cussu momentu isceti si betzant. Los agatas a 40 annos e posca a 50 e a 60 cun sas matessi ideas de sos bint'annos, tando betzas, foras de sos tempos e ridìculas, chi si narant superbos de cussas, proite subra cussas e cussas isceti est costruida sa simple imàgine chi custos tenent de sè.
Ma s'incredìbile isvilupu culturale de s'umanidade, chi in pagas mìgias de generatziones est colada dae s'Òmine-Martzana-Catzadore a s'Astronàuta, no est sutzèdidu pro s'atzione de sos inertes chi giughent a in antis sas protzeduras imparadas in gioventude, o mègius de sos betzados primu de su tempus, o mègius sa parte prus manna superba de sas tzertesas suas. S'incredìbile isvilupu culturale de sa ratza nostra est su frutu de su pensare e de su fàghere in sos sèculos de cussa pitica pertzentuale de mannos cun sa manìa de sos proite, abbaidados semper cun suspetu dae totu sos àteros pro sa diversidade de sas ideas issoro e pro sa duresa de sas curiosidades issoro.
Una de sas armas binchidoras de sa ratza umana a paragone de sos àteros mamìferos, in su cursu de s'evolutzione, est istada sa istratègia de fàghere durare prus a longu cussas funtziones de su imparare chi tzerriamus "giogu" e "curiosidade de pitzinnu" e chi sunt de totu sos mamìferos. Abbàida sos gatigheddos mentras giogant, faghèndesi mùssidas a giru: sunt imparende a catzare. O cando, curiosos, fìcant su musigheddu in ogni parte: sunt esplorende su territòriu. Ma s'infàntzia de sos gatos durat pagos meses. Cussa umana belle bint'annos. Cando s'infàntzia agabbat, giogu e curiosidade agabbant, lassende de sè isceti vagas tratzas, e su chi sos indivìduos sunt, abarrant, chene imparare prus nudda de importante.
Foras de sos òmines mannos unu pagu galu pitzinnos, mòvidos dae sa manìa de sos proite, prontos cun entusiasmu a sos noos giogos, chi comente sos pitzinnos no si leant tropu a seriu, e comente sos pitzinnos sunt dae sos àteros mannos no cumpresos. E cando unu giogu dae issos imbentadu giughet vantàgiu a s'umanidade, a pustis e isceti a pustis su nòmine issoro devenit una etichetta positiva.
Sa "istòria" est fata dae pagos, chi foras de sa fadiga de fàghere s'istòria ant tentu de si carrigare su pesu de si trisinare avatu sa zavorra de cussos chi no si mòvent.

Roberto Quaglia